Wyjazd z Polski i zamieszkanie w innym państwie Unii Europejskiej nie oznacza, że prowadzone w Polsce postępowanie karne przestaje mieć znaczenie. Jeżeli polski sąd wydał wobec Ciebie Europejski Nakaz Aresztowania (ENA), możesz zostać zatrzymany również poza granicami Polski, a następnie stanąć przed sądem państwa, w którym przebywasz, w związku z postępowaniem dotyczącym Twojego przekazania do Polski.

Dla osoby mieszkającej za granicą informacja o wydaniu ENA często pojawia się niespodziewanie. Może pochodzić od rodziny, polskiego pełnomocnika, organów ścigania albo zostać ujawniona dopiero w momencie kontroli policyjnej lub na lotnisku. W takiej sytuacji najważniejsze jest, aby nie czekać na zatrzymanie i możliwie szybko ustalić, z jakiego powodu Europejski Nakaz Aresztowania został wydany oraz jakie działania można podjąć jeszcze przed jego wykonaniem.

Czym jest Europejski Nakaz Aresztowania?

Europejski Nakaz Aresztowania jest instrumentem współpracy sądowej pomiędzy państwami członkowskimi Unii Europejskiej. Jego podstawowym celem jest umożliwienie szybkiego zatrzymania i przekazania osoby poszukiwanej państwu, które prowadzi wobec niej postępowanie karne albo chce wykonać wobec niej orzeczoną karę pozbawienia wolności.

W praktyce oznacza to, że jeżeli osoba podejrzana o popełnienie przestępstwa lub skazana przez polski sąd wyjechała z Polski i przebywa na przykład we Francji, Niemczech, Belgii czy Holandii, polskie organy mogą – po spełnieniu określonych przesłanek – doprowadzić do wszczęcia procedury zmierzającej do jej zatrzymania i przekazania do Polski.

Europejski Nakaz Aresztowania nie jest przy tym klasyczną ekstradycją. W relacjach pomiędzy państwami Unii Europejskiej zastosowanie znajduje uproszczony mechanizm wzajemnego uznawania orzeczeń sądowych. Procedura ENA została skonstruowana tak, aby przekazanie osoby pomiędzy państwami członkowskimi następowało znacznie szybciej niż w przypadku tradycyjnego postępowania ekstradycyjnego.

Kiedy Polska może wydać Europejski Nakaz Aresztowania?

W polskim systemie prawnym Europejski Nakaz Aresztowania może zostać wydany w związku z prowadzonym postępowaniem karnym albo w celu wykonania prawomocnie orzeczonej kary pozbawienia wolności lub innego środka polegającego na pozbawieniu wolności.

W pierwszym przypadku osoba przebywająca za granicą jest poszukiwana dlatego, że polskie organy chcą prowadzić przeciwko niej postępowanie karne. Może chodzić na przykład o sytuację, w której osoba podejrzana opuściła Polskę i nie stawia się na wezwania organów procesowych.

Druga sytuacja dotyczy osoby, wobec której zapadł już prawomocny wyrok i która powinna odbyć karę pozbawienia wolności, ale znajduje się poza Polską.

To rozróżnienie jest niezwykle istotne, ponieważ strategia prawna osoby poszukiwanej może być zupełnie inna w zależności od tego, czy ENA został wydany w celu prowadzenia postępowania karnego, czy w celu wykonania kary.

Dlatego pierwszym krokiem po uzyskaniu informacji o Europejskim Nakazie Aresztowania powinno być ustalenie dokładnej podstawy jego wydania.

Co oznacza ENA wydany przez Polskę, jeśli mieszkasz za granicą?

Przebywanie poza Polską nie powoduje, że polskie postępowanie karne traci swoją skuteczność. Wręcz przeciwnie – jednym z podstawowych celów Europejskiego Nakazu Aresztowania jest właśnie umożliwienie państwu prowadzącemu postępowanie karne dotarcia do osoby, która przebywa na terytorium innego państwa Unii Europejskiej.

Jeżeli więc Polska wydała wobec Ciebie ENA, możesz zostać zatrzymany w państwie, w którym mieszkasz lub czasowo przebywasz. Może do tego dojść podczas zwykłej kontroli policyjnej, kontroli drogowej, kontroli tożsamości, a w określonych sytuacjach również podczas podróży.

Europejski Nakaz Aresztowania może być powiązany z odpowiednim wpisem w Systemie Informacyjnym Schengen (SIS), który umożliwia organom państw uczestniczących w systemie wymianę informacji dotyczących osób poszukiwanych.

Czy można zostać zatrzymanym za granicą na podstawie polskiego ENA?

Tak. Jeżeli osoba poszukiwana na podstawie Europejskiego Nakazu Aresztowania zostanie odnaleziona w innym państwie członkowskim, może zostać tam zatrzymana.

W tym momencie sytuacja prawna staje się bardziej skomplikowana, ponieważ pojawiają się dwa równoległe aspekty sprawy.

Z jednej strony istnieje postępowanie prowadzone w Polsce, które doprowadziło do wydania ENA. Z drugiej strony w państwie, w którym osoba została zatrzymana, prowadzone jest postępowanie dotyczące wykonania Europejskiego Nakazu Aresztowania i przekazania tej osoby do Polski.

Oznacza to, że w sprawach transgranicznych często konieczne jest działanie prawników w dwóch państwach.

Czy wydanie Europejskiego Nakazu Aresztowania oznacza, że przekazanie do Polski jest nieuniknione?

Nie.

Sam fakt wydania ENA nie oznacza automatycznie, że osoba zostanie w każdej sytuacji przekazana do Polski. Prawo Unii Europejskiej przewiduje określone podstawy odmowy wykonania Europejskiego Nakazu Aresztowania. Niektóre z nich mają charakter obligatoryjny, a inne pozostawiają sądowi państwa wykonania pewien zakres oceny.

Znaczenie mogą mieć między innymi wcześniejsze prawomocne rozstrzygnięcie dotyczące tego samego czynu, zasada ne bis in idem, kwestie przedawnienia, jurysdykcji czy prowadzenia postępowania w państwie, w którym osoba została zatrzymana. W określonych sytuacjach analizowane mogą być również kwestie związane z ochroną praw podstawowych. Nie oznacza to jednak, że każda osoba, wobec której wydano ENA, może skutecznie uniknąć przekazania. Możliwość odmowy wykonania nakazu zawsze zależy od konkretnego stanu faktycznego i prawnego.

Co zrobić, jeśli dowiedziałeś się, że Polska wydała wobec Ciebie ENA?

Jeżeli otrzymałeś informację, że został wobec Ciebie wydany Europejski Nakaz Aresztowania, nie warto ograniczać się do sprawdzenia samego faktu jego wydania.

Należy przede wszystkim ustalić, który sąd wydał ENA, kiedy to nastąpiło, w jakiej sprawie oraz czy nakaz został wydany w celu prowadzenia postępowania karnego, czy wykonania kary.

Konieczna może być również analiza akt sprawy, która doprowadziła do wydania nakazu. Może się bowiem okazać, że kluczowe dla dalszej strategii są nie same przepisy dotyczące ENA, ale wcześniejsze decyzje procesowe wydane w Polsce.

W zależności od sytuacji możliwe może być podejmowanie działań przed polskim sądem lub prokuratorem. Ich charakter będzie jednak uzależniony od tego, na jakim etapie znajduje się postępowanie i jakie decyzje zostały wcześniej wydane.

Nie należy natomiast samodzielnie zakładać, że najlepszym rozwiązaniem jest natychmiastowy powrót do Polski albo przeciwnie – dalsze pozostawanie za granicą. Każda z tych decyzji może mieć istotne konsekwencje i powinna zostać poprzedzona analizą konkretnej sprawy.

Co dzieje się po zatrzymaniu na podstawie Europejskiego Nakazu Aresztowania?

Po zatrzymaniu osoba zostaje postawiona przed właściwymi organami państwa wykonania ENA. Jest informowana o podstawie zatrzymania oraz o przysługujących jej prawach.

Osoba zatrzymana na podstawie ENA ma prawo do obrońcy oraz – jeżeli jest to konieczne – do pomocy tłumacza. Szczegółowe zasady wykonywania tych praw wynikają z prawa państwa, w którym doszło do zatrzymania.

Następnie właściwy organ sądowy państwa wykonania nakazu rozstrzyga, czy ENA powinien zostać wykonany i czy osoba powinna zostać przekazana Polsce.

Postępowanie to nie jest jednak procesem, w którym sąd państwa wykonania ENA ma rozstrzygnąć, czy osoba faktycznie popełniła przestępstwo. Jego przedmiotem jest przede wszystkim wykonanie europejskiego nakazu aresztowania i przekazanie osoby państwu, które wydało nakaz.

Ile czasu trwa postępowanie dotyczące ENA?

Jedną z najważniejszych cech Europejskiego Nakazu Aresztowania jest szybkość postępowania.

Co do zasady ostateczna decyzja dotycząca wykonania ENA powinna zostać podjęta w terminie 60 dni od zatrzymania osoby. Jeżeli osoba zgodzi się na przekazanie, decyzja powinna zostać podjęta co do zasady w terminie 10 dni.

Po wydaniu ostatecznej decyzji o przekazaniu osoba powinna zostać przekazana państwu wydającemu nakaz w terminie nie późniejszym niż 10 dni, z uwzględnieniem wyjątków przewidzianych w przepisach.