Prawo europejskie

Według jakiego prawa dziedziczy się po cudzoziemcu zmarłym w Polsce albo po Polaku zmarłym we Francji?

26 października 2026

Maria Czechowska-Kowalczyk

Radca Prawny

Francuz, który od dziesięciu lat mieszkał w Krakowie, zostawia mieszkanie w Polsce i dom w Bretanii. Polak, który dwadzieścia lat spędził na emeryturze w Lyonie, zostawia dzieciom mieszkanie w Warszawie. W obu przypadkach rodzina zadaje to samo pytanie: według jakiego prawa będziemy dziedziczyć? Odpowiedź często zaskakuje, bo co do zasady nie decyduje o tym ani obywatelstwo zmarłego, ani kraj, w którym leży majątek.

Które prawo decyduje o spadku – kraju obywatelstwa czy kraju zamieszkania?

W Polsce, we Francji i w niemal całej Unii Europejskiej odpowiedź daje rozporządzenie spadkowe nr 650/2012, stosowane do spadków po osobach zmarłych od 17 sierpnia 2015 r. (nie obowiązuje ono w Danii i Irlandii). Zgodnie z jego art. 21 cały spadek podlega prawu państwa, w którym zmarły miał miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci. Francuz z Krakowa będzie więc dziedziczony według prawa polskiego, a Polak z Lyonu – według prawa francuskiego. Tylko wyjątkowo, gdy zmarły był wyraźnie ściślej związany z innym krajem, sąd może zastosować prawo tego kraju.

Ważna jest też zasada jedności spadku. Jedno prawo obejmuje cały majątek – mieszkanie w Warszawie, dom we Francji i rachunki bankowe – niezależnie od tego, gdzie się znajdują. To ono rozstrzyga, kto dziedziczy, w jakich częściach i kto odpowiada za długi. Kraj położenia nieruchomości decyduje jedynie o kwestiach technicznych, takich jak wpis do księgi wieczystej. Te same reguły polskie i francuskie sądy stosują także do obywateli państw spoza Unii.

Jak ustala się, gdzie zmarły „zwykle mieszkał”?

Rozporządzenie nie podaje definicji, dlatego sąd lub notariusz ocenia, gdzie w ostatnich latach znajdowało się centrum życia zmarłego: jak długo i jak regularnie przebywał w danym kraju, gdzie mieszkała jego rodzina, gdzie pracował, pobierał emeryturę i płacił podatki. Meldunek czy karta pobytu same niczego nie przesądzają. Wątpliwości pojawiają się najczęściej u osób, które dzieliły czas między dwa kraje albo pod koniec życia zamieszkały u dzieci za granicą. Sam wyjazd do pracy, nawet na kilka lat, nie musi natomiast zmieniać miejsca zwykłego pobytu, jeśli dom i rodzina zostały w Polsce.

Czy w testamencie można wybrać prawo swojego kraju?

Tak. Art. 22 rozporządzenia pozwala wybrać prawo państwa, którego jest się obywatelem – w chwili dokonywania wyboru lub w chwili śmierci. Polak mieszkający we Francji może więc zapisać w testamencie, że jego spadek ma podlegać prawu polskiemu, a Francuz mieszkający w Krakowie – prawu francuskiemu. Wybór obejmuje cały spadek i daje rodzinie pewność, według jakich reguł będzie dziedziczyć. Spadkobiercy mogą wtedy także uzgodnić, że sprawę poprowadzą sądy państwa, którego prawo wybrano. Ostrożność potrzebna jest przy obywatelach państw, z którymi Polska ma umowy dwustronne, np. Ukrainy czy Białorusi – według wyroku TSUE C‑21/22 z 2023 r. taka umowa może wyłączyć możliwość wyboru prawa.

Dlaczego przy spadku polsko-francuskim ma to tak duże znaczenie?

Oba systemy chronią najbliższą rodzinę, ale w inny sposób. W Polsce osoby pominięte w testamencie mają prawo do zachowku – zapłaty sumy równej połowie udziału ustawowego, a w przypadku małoletnich i trwale niezdolnych do pracy dwóm trzecim. We Francji dzieciom przysługuje réserve héréditaire, czyli zastrzeżona część samego majątku: połowa przy jednym dziecku, dwie trzecie przy dwojgu i trzy czwarte przy trojgu lub więcej. Inaczej dziedziczy też małżonek: w Polsce otrzymuje z dziećmi równą część, nie mniej niż jedną czwartą, a we Francji, gdy wszystkie dzieci są wspólne, wybiera między użytkowaniem całego majątku a jedną czwartą na własność.

Co do formy testament sporządzony we Francji będzie zazwyczaj ważny w Polsce i odwrotnie, bo oba kraje stosują konwencję haską z 1961 r. Czytelników z Francji uspokajam też w sprawie tzw. prélèvement compensatoire: działa on tylko wtedy, gdy prawo zagraniczne w ogóle nie chroni dzieci, a prawo polskie przewiduje zachowek.

Co zrobić, gdy spadek już się otworzył?

Sprawę prowadzi co do zasady sąd lub notariusz z kraju ostatniego zwykłego pobytu zmarłego, a wydany tam dokument można wykorzystać w innych państwach UE – najwygodniej w formie Europejskiego Poświadczenia Spadkowego. Spadkobierca mieszkający za granicą może przyjąć lub odrzucić spadek przed sądem swojego kraju, a przy spadku według prawa polskiego także podpisać oświadczenie w polskim konsulacie. Trzeba jednak pilnować terminu: według prawa polskiego to 6 miesięcy od dowiedzenia się o tytule powołania, a prawo francuskie przewiduje inne zasady. Dlatego przy spadku transgranicznym, zwłaszcza obciążonym długami, prawo właściwe warto ustalić jak najszybciej.

Szukasz pomocy prawnej?
Skontaktuj się ze mną

Zadzwoń Wyślij wiadomość